قال الله تبارک و تعالی {اِنَّک لَعَلی خُلُق عَظیمٍ} (1)
یکی از صفات پسندیده ای که در برخی از آیات قرآن و روایات اسلامی خیلی درباره اش سفارش شده است حُسن خُلق و برخورد خوب با انسانها است و نیز یکی از زشت ترین و ناپسندترین ویژگی هایی که در مقابل حسن خلق قرار دارد سوء خلق و تندرویی است که در روایات گوناگون مذمت شده است.

پس خوش خلقی به معنای معاشرت نیکو و برخورد نیک با دیگران می باشد. این صفت ارزنده یکی از بهترین عوامل پیشرفت برای فرد و جامعه است که سبب گرمی و صفا میان انسانها شده و روح شخص و کسانی که با او معاشرت دارند را آرامش می باشد. خداوند در قرآن کریم درباره پیامبر اکرم(ص) می فرماید: «اِنَّک لَعَلی خُلُق عَظیمٍ» تو یا رسول الله دارای خلق بزرگی هستی. از این آیه نتیجه  می گیریم که ما باید داراری خلق و خوی بزرگ و زیبا باشیم.

خوش خلق چیست و انسان اخلاقی کیست؟
ماده خلق (خ ل ق) اگر با خاء مفتوح استعمال شود به معنی صورت ظاهری است و اگر با خاء مضموم استعمال شود به معنی صورت باطنی است، مثلا وقتی می گوییم فلانی خلق و خلقش نیکو است یعنی ظاهر و باطنی آراسته و زیبا دارد. صورت باطنی «خُلق» انسان است مانند صورت ظاهرش «خُلق» دارای هیئت و ترکیبی زشت یا زیبا است. در بینش الهی کسانی را به حسن خلق متصف دانسته و انسان اخلاقی می دانند، که متخلق به اخلاق الهی و مودّب به آداب دینی بوده و در همه موضوعات و مسائل، پایبند به دستورات دین و عامل به آن باشد لذا در حدیثی رسول خدا(ص) دین را به حسن خلق تعبیر فرموده است(2) و در حدیث دیگر در تفسیر آیه «اِنَّک لَعَلی خُلُق عَظیمٍ» فرموده اند که مقصود اسلام است(3). و در احادیث و کلمات بزرگان از خلق رسول خدا(ص) به قرآن تعبیر شده است: لذا وقتی به روایات و کلمات معصومین (علیهم السلام) مراجعه می کنیم، می بینیم در بیان اینکه مقصود از حسن خلق چه بوده است و صاحب اخلاق حسنه عامل به چه اعمالی است؟ حسن خلق و یا کرائم اخلاق را به اموری از قبیل: صبر، سخاوت(4)، تواضع، رفتاری ملایم با مردم(5)، حلم و بردباری، پرهیزگاری و پاکدامنی، اجتناب از گناه، طلب روزی حلال و توسعه در زندگی اهل و عیال، و خلاصه، رفتار خوب، کلام طیب و پاکیزه و برخورد با بندگان خدا با چهره باز و شکفته، و امثال اینها تعریف کرده اند.(6)

حسن خلق در آیات و روایات
1-خدای تعالی در توصیف مومنین یکی از صفات بارز آنان را حسن خلق شمرده و چنین می فرماید: «انّما المومنون الذین آمنوا بالله و رسوله و ثم لم یرتابوا و جاهدوا باموالهم و انفسهم فی سبیل الله اولئک هم الصادقون».(7) فقط مومنین واقعی کسانی هستند که به خدا و رسول ایمان آورده و هیچ گونه شک و شبهه ای به خود راه نداده و با مال و جانشان در راه خدا جهاد کنند، اینها به حقیقت راستگویانند.
2- یا در آیه دیگر خدای سبحان در قرآن مجید می فرماید: « اشداء علی الکفار رحماء بینهم»(8) در مقابل کفار سخت گیر و با هم رؤف و مهربان هستند.
3- آیه دیگر: «ولقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه»(9) همانا پیامبر برای شما الگویی زیباست.
4- در بعضی از روایات، اصل دین به حسن خلق تعبیر شده است شخصی به محضر رسول خدا(ص) رسیده و از او پرسید که: «یا رسول الله(ص) ما الدین؟ فقال حسن الخلق»(10) دین چیست یا رسول الله(ص) فرمود: خوش اخلاقی و خوشرویی. طبق نقل، سائل تا چهار بار سوالش را تکرار کرد و در پاسخ همان را شنید که در ابتداء شنیده بود.
در حدیث دیگر: کاملترین مومن از جهت ایمان، نیکوترین آنها از نظر اخلاق، دانسته شد.(11)
پیامبر اکرم(ص) فرمود: کسی که دارای خلق نیکو باشد خداوند او را به درجه کسی که قائم اللّیل و صائم النهار است می رساند.(12)
علی(ع) فرمود: نیکوترین خوبیها، حسن خلق و خلق نیکو است.(13)
امام صادق(ع) فرمود: خدا به شخص خوش اخلاق ثوابی می دهد که در ردیف مجاهد در راه خدا است.
پیامبر اکرم(ص) فرمود: بیشترین وسیله که امت مرا به بهشت می برد خودداری از گناه و خوش اخلاقی است.(14)
امام صادق(ع) فرمود: صبر، نیکوکاری، بردباری و وش اخلاقی از سیره پیامبران است.(15)
امام باقر(ع) فرمود: مومنی از نظر ایمان کاملتر از همه است که از نظر اخلاق بهتر از همه باشد.(16)

خوش اخلاقی به چیست؟
از امام صادق(ع) سوال شد: اندازه خوش اخلاقی چیست؟ حضرت فرمود: ملایم و فروتن باشی و سخن خود را پاکیزه کنی با برادرت با روی زیبا و گشاده ملاقات کنی. برای رسیدن به این صفت الهی باید به فضیلت این صفت پسندیده همچنان که ذکر شد توجه کرد و سپس به ضررهای بد اخلاقی از نظر روحی توجه کرد که چگونه انسان را در میان مردم مورد تنفر قرار می دهد و روح آدمی را نا آرام و متشنج کرده و آدمی را از نعمت محبت و انس با دیگران و لذت بردن از دوستان و از زندگی محروم می کند و بدتر از همه در پیشگاه الهی خوار و اعمال او نیز کم ارزش می شود. سپس دائما باید مراقب سخنان و رفتار خود بود تا مبادا به تندی گرایش یابد، و یکی از بهترین راههای خوش خلقی، تبسم نمودن همراه با اظهار محبت و سلام و احوالپرسی صمیمی کردن است. این کارها به هیچ وجه سخت و یا دارای هزینه مالی نیست ولی به شدت موجب صفا و شیرینی زندگی و رضایت خداوند می شود.

سیمای خوش خلقی
1.محدثین درباره اخلاق پیامبر اکرم(ص) نوشته اند: پیامبر اسلام با مردم انس می گرفت و هیچکس را از خود نمی راند. بزرگان هر قومی را مورد احترام قرار می داد. اگر کسی تقاضایی از آن حضرت می کرد، حاجتش را بر می آورد و اگر میسر نبود با نهایت محبت او را قانع می کرد، با مردم به گشاده رویی برخورد می نمود. برای خدا غضب می کرد ولی هیچگاه برای خودش خشمگین نمی شد. همیشه لبخند بر لب داشت. تندخود و سختگیر نبود. هرگز دشنام و سخن زشت از دهانش بیرون نمی آمد. آن حضرت با اصحاب خود، دوستانه عمل می کرد، با آنها به گفتگو می نشست، کودکانشان را مورد تفقد قرار می داد و روی زانو خود می نشانید. بیماران را عیادت می کرد، اگر با کسی مصافحه      می کرد، دستش را کنار نمی کشید تا آن شخص دست خود را کنار بکشد و هیچگاه پای خود را نزد کسی دراز نمی کرد. به همه سلام می کرد. هر کس بر او وارد می شد، احترامش می کرد و گاهی عبای خود را زیر پای او می گسترد. یاران خود را بنامیکه مورد علاقه شان بود صدا می کرد.(17)
2.پیامبر اکرم(ص) از راهی عبور می کرد که ناگاه مرد خشنی نزد آن حضرت آمد و لباس حضرت را گرفت و محکم کشید یکی از همراهان حضرت گوید: به گردن پیامبر نگاه کردم دیدم آن لباس که غلیظ هم بود بر اثر شدت کشیدن، بر روی گردن ایشان اثر گذارده است که مرد صدا زد: ای محمد از مال خدا که نزد توست چیزی به من بده! حضرت در حالی که تبسمی بر لب داشت به او توجه نمود و فرمود تا عطائی به او بدهند.(18)
3.یک نفر مسیحی به امام باقر(ع) جسارت کرد و گفت: تو بقر هستی! (بقر یعنی گاو) حضرت فرمود: نه من باقر (شکافنده علوم) هستم، او ادامه داد که تو پسر زن آشپز هستی! حضرت فرمود: طبّاخی کار اوست و عاری نیست. او گفت: تو پسر زن سیاه پوست بد دهن هستی! حضرت فرمود: اگر راست می گوئی خداوند او را ببخشد و اگر دروغ   می گوئی خداوند تو را بیامرزد. بهر حال حضرت چنان برخورد زیبا و نیکو با او نشان داد که آن نصرانی با دیدن این اخلاق نیکو مسلمان شد.(19)
4.آثار حسن خلق: در آثار حسن خلق گفته شد که: باعث ازدیاد روزی، عمران آبادی و طول عمر، از بین بردن گناهان و سنگینی کفه ترازوی حسنات در موقع حساب و بالاخره وسیله ورود در بهشت و جوار رحمت حق خواهد بود، زیرا صاحب خلق نیکو طعمه آتش جهنم نخواهد شد. صاحب خلق حسن نه تنها وارد بهشت می گردد بلکه در بهشت هم از نظر منزل و مأوی از نزدیکترین افراد به پیامبر اسلام(ص) خواهد بود.(20)

سوء خلق و عوامل سوء خلق
پس از بررسی « حسن خلق» و ارزشهای مثبت آن در دنیا و آخرت، بجاست مختصری به «سوء خلق» و عواقب دردناک و عوامل و اسباب آن اشاره شود
1)اثری که برای خود انسان دارد شکنجه و عذاب روحی است، زیرا آدم بداخلاق، اول درون خود را می سوزاند و بعد بر روی دیگران تاثیر می گذارد سوء خلق در مرض های عصبی و کوتاه کردن عمر اثر عجیبی دارد.
2)سرچشمه سوء خلق کبر و غرور است، آدمهای متکبر پیوسته می خواهند سرآمد دیگران باشند و مردم چنین تفوق و سرآمدی را نمی پذیرند که در این صورت نسبت به مردم کج خلق می کند.
3)یکی از عوامل سوء خلق آثار اجتماعی آن است که موجب نفرت مردم از انسان تندخود و بداخلاق می شود و از باب مثال می توان گفت که مثلا کاسب بداخلاق، مشتری را از خود دور می کند انسان بداخلاق دوست و یاران و حتی گاهی زن و فرزندانش را هم از دست می دهد.
4)یکی دیگر از عوامل بدخلقی گاهی ضرر دیدن مالی هست و باید تمرین کرد تا دارای حسن خلق شد، انسان بد اخلاق گذشته از اینکه آثار دنیوی به او می رسد، عذاب قبر را نیز به دنبال دارد.(21)

داستان فوت سعد بن معاذ
ابن سنان از امام صادق(ع) نقل کرده که آن جناب فرمود: برای حضرت رسول خدا(ص) خبر آوردند که سعد ابن معاذ فوت شده است. پیامبر(ص) با اصحاب خود آمده و دستور دادند او را غسل دهند و خودشان کنار درب ایستادند. پس از مراسم غسل و کفن تمام شد پیامبر درباره سعد که خود فرمود ملائکه با پای برهنه در تشییع کرده و اطراف جنازه او را یکی پس از دیگری بر روی دستش قرار می داد اما پس از دفن او وقتی مادرش به او خطاب کرده و گفت: «یا سعد هنینالک الجنّه». ای سعد بهشت بر تو گوارا باد. پیامبر فرمود: آرام باش درباره کار خدایت با قاطعیت قضاوت مکن زیرا سعد اینک مبتلا به فشار قبر است، اصحاب پرسیدند سعد را با فشار قبر چه کار؟ حضرت فرمود: آری سعد مقداری بدخلقی در میان خانواده اش داشت و این فشار از آن سوء خلق بود.(22)

آثار سوء خلق:
سوء خلق باعث تنهائی و غربت انسان است. لذا خداوند سبحان به رسول خدا(ص) می فرماید: اگر تو یک انسان خشن و درشتخو بردی، مردم از اطرافت پراکنده شده و ترا تنها می گذاشتند(23) علی(ع) می فرماید: سوء خلق باعث سختی در معیشت و زندگی انسان بوده و سبب عذاب همیشگی اوست.(24) از نظر اخروی نیز این صفت ناپسند، خسارتهای بسیار بر انسان وارد کرده و در نتیجه به عنوان یک انسان ورشکسته در خیرات و فضائل، او را به قعر جهنم روانه می کند، زیرا اولا: سوء خلق گناه نابخشودنی است.(25) ثانیا: همه نیکیها و حسنات انسان را فاسد و تباه می کند آنچنانکه سرکه عسل را.(26) ثالثا: اگر مرتکب گناهی شده است و بخواهد از آن گناه توبه نماید، تا زمانی که این صفت ناپسند در او موجود داشته باشد، توبه اش پذیرفته نیست زیرا توبه پشیمانی از گناه است و فرض این است که او هنوز در بدترین گناه سوء خلق غوطه ور و باطن جانش در پلیدی بسر می برد.(27) قهرا چنین کسی در حالی از دنیا می رود که نه حسناتی داشته و نه سیئاتش بخشیده شده است و این گونه افراد راهی جز راه جهنم و مأوایی جز آتش نخواهد داشت،(28) بنابراین سوء خلق از گناهان خطرناک بوده و عاقبت دردناکی را به همراه دارد، اگر انسان بخواهد به کمال نهائی خویش رسیده و به عذاب الهی در جهنم مبتلا نشده و متنعم به نعمتهای الهی گردد، باید در صدد تهذیب اخلاق و تزکیه نفس برآید، تا این بدترین قرین را از خود دور کرده و به بهترین قرین حسن خلق برسد و در نتیجه به سعادت دنیا و آخرت نائل آید. رسول خدا فرمود: بر شما باد به مکارم اخلاق برای آنکه خداوند مرا برای احیای آن مبعوث کرده است.(29)
امام صادق(ع) فرمود: بعد از اینکه بنده اعمال واجب خود را در پیشگاه خداوند تقدیم کرد هیچ عمل دیگری به اندازه خوش خلقی در نزد خداوند محبوب نیست.(30) بنابراین برای تحصیل حیات انسانی و رسیدن به کمالات عالیه، کسب ملکات فاضله و سجایای انسانی و اجتناب از رذائل اخلاقی، امری ضروری و اجتناب ناپذیر است.

خاتمه:
به امید آنکه این مبحث اخلاقی «حسن خلق و خوش اخلاقی» در اینجا آورده ایم، توشه ایی در جهت صراط مستقیم و تحت سرپرستی و ولایت پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت اطهار(علیهم السلام) به مقصد نهایی خویش که لقاء الله باشد برسیم.
علي اصغر صرفه جو

منابع
1.سوره قلم، آیه 4.
2.بحار الانوار، ج71، ص393.
3.عن الباقر(ع) فی قوله تعالی: انک لعلی خلق عظیم، قال هو الاسلام ......نور الثقلین، ج5، ص391.
4.بحارالانوار، ج36، ص358.
5.میزان الحکمه، ری شهری، ج3، ص156.
6.اخلاق اسلامی- طاهری، ص18.
7.سوره حجرات، آیه 15.
8.سوره فتح، آیه 29.
9.سوره احزاب، ص121.
10.بحار الانوار، ج71، ص393.
11.بحار الانوار، ج71، ص389- قال رسول الله(ص) اکمل المومنین ایماناَ احسنهم خلقاَ.
12.بحار الانوار، ج71، ص388.
13.بحار الانوار، ج71، ص386.
14.اصول کافی، محدث کلینی، ج2، ص100.
15.خصال صدوق، ج1، ص251.
16.اخلاق شبر، ص4.
17.سفینه البحار، محدث قمی، ج1، ص415.
18.لئالی الاخبار، ج2، ص150.
19.فوائد الرضویه، محدث قمی، ص609.
20.بحار الانوار، ج71، ص387.
21.گفتار نراقی- حیدری نراقی، ج1، ص325.
22.بحار الانوار، ج6، ص220.
23.سوره آل عمران، آیه 159.
24.میزان الحکمه، ج3، ص153.
25.محجه البیضاء، مرحوم نراقی، ج5، ص93.
26.بحار الانوار، ج73، ص296.
27.بحار الانوار، ج73، ص299.
28.اخلاق اسلامی، طاهری، ص22.
29.بحار الانوار، ج71، ص420.
30.میزان الحکمه، ج3، ص149.